Koronavirüs Sonrası İnme Belirtileri

Koronavirüs sonrası inme belirtileri, hastalığı atlatmış görünen kişilerde bile ihmal edilmemesi gereken acil uyarı işaretleridir. COVID-19 çoğu kişide solunum yolu enfeksiyonu gibi başlasa da, bazı hastalarda damar yapısını, pıhtılaşma dengesini ve sinir sistemini etkileyebilen daha geniş bir tabloya dönüşebilir. Bu nedenle iyileşme döneminde ortaya çıkan ani baş ağrısı, konuşma bozukluğu, yüzde kayma, kol veya bacakta güçsüzlük, görme bozukluğu ve bilinç değişikliği sıradan bir halsizlik gibi değerlendirilmemelidir.

Koronavirüs sonrası inme belirtileri özellikle yüksek tansiyon, diyabet, kalp hastalığı, pıhtılaşma eğilimi, ileri yaş, sigara kullanımı, obezite veya ağır COVID-19 öyküsü olan kişilerde daha dikkatli takip edilmelidir. Uzun COVID tablosunda beyin, kalp, damarlar ve diğer organ sistemlerini ilgilendiren yakınmalar aylarca sürebilir; bu durum her baş ağrısının inme olduğu anlamına gelmez, fakat ani başlayan nörolojik değişikliklerin acil kabul edilmesi gerektiğini gösterir. [1]

Bu yazı, koronavirüs geçirdikten sonra hangi belirtilerin acil uyarı sayılması gerektiğini, inme ile beyin kanamasının farkını, riskli grupları ve doğru başvuru zamanını sade bir dille açıklar. İçerik tanı koyma veya tedavi planlama amacı taşımaz; amaç, belirtileri doğru tanımaya ve zaman kaybetmeden sağlık kuruluşuna başvurmaya yardımcı olmaktır.

Koronavirüs Sonrası İnme Belirtileri Neden Önemlidir?

İnme, beynin bir bölümüne giden kan akımının kesilmesi ya da beyin damarlarından birinin yırtılması sonucu ortaya çıkan acil bir tablodur. Beyin dokusu oksijensiz kaldığında dakikalar içinde zarar görmeye başlayabilir. Bu yüzden inme şüphesinde “biraz bekleyeyim, geçmezse giderim” yaklaşımı doğru değildir. Belirti hafif görünse bile ani başladıysa ve kişide daha önce olmayan bir değişiklik oluşturduysa acil değerlendirme gerekir. [5]

Koronavirüs sonrası dönemde bu konu daha fazla önem kazanmıştır; çünkü COVID-19 yalnızca akciğerlerle sınırlı bir hastalık değildir. Bilimsel yayınlar, hastalığın damar iç yüzeyi, bağışıklık yanıtı ve pıhtılaşma sistemi üzerinde etkili olabileceğini göstermektedir. Bu etkiler bazı kişilerde damar tıkanıklığına, bazı kişilerde ise daha nadir olarak kanama eğiliminin belirginleşmesine zemin hazırlayabilir. [3]

Buradaki kritik nokta şudur: COVID-19 geçiren herkes inme geçirecek diye bir kural yoktur. Ancak COVID-19 sonrasında beklenmedik, ani ve nörolojik özellik taşıyan belirtiler ciddiye alınmalıdır. Özellikle konuşmanın bozulması, yüzün bir tarafında düşme, tek taraflı güç kaybı, bilinç bulanıklığı ve yeni gelişen şiddetli baş ağrısı acil uyarı işaretleri arasındadır. [5]

Uzun COVID konusunda da benzer bir dikkat gerekir. Dünya Sağlık Örgütü, COVID-19 sonrasında bazı kişilerde devam eden veya yeni başlayan belirtilerin haftalar ve aylar sürebildiğini; bu süreçte nörolojik, kardiyovasküler ve fiziksel etkilerin bildirildiğini belirtmektedir. İnme de COVID-19 sonrasında daha sık görülebilen tıbbi durumlar arasında sayılmaktadır. [2]

Koronavirüs Beyin ve Sinir Sistemini Nasıl Etkileyebilir?

COVID-19’un beyin ve sinir sistemi üzerindeki etkileri tek bir yolla açıklanamaz. Bazı belirtiler doğrudan enfeksiyonun oluşturduğu iltihabi yanıttan, bazıları pıhtılaşma sistemindeki değişikliklerden, bazıları da ağır hastalık, yoğun bakım süreci, oksijen düşüklüğü veya genel damar sağlığındaki bozulmadan kaynaklanabilir. Bu yüzden her hastada aynı belirti görülmez ve belirtilerin şiddeti kişiden kişiye değişir.

Hastanede yatan COVID-19 hastalarını inceleyen erken dönem çalışmalarda baş dönmesi, baş ağrısı, bilinç değişikliği, akut beyin damar hastalığı, ataksi ve nöbet gibi merkezi sinir sistemi bulguları bildirilmiştir. JAMA Neurology’de yayımlanan bir çalışmada, hastanede izlenen 214 kişinin yüzde 36,4’ünde nörolojik belirtiler saptanmış; ağır enfeksiyon geçirenlerde bu belirtilerin daha sık olduğu görülmüştür. [8]

Bu oran, COVID-19’un her zaman beyni tuttuğu anlamına gelmez. Ancak solunum şikayetleri ön planda olsa bile sinir sistemi bulgularının gözden kaçmaması gerektiğini gösterir. Bazı hastalarda baş dönmesi, denge kaybı veya bilinç bulanıklığı “hastalık yorgunluğu” sanılabilir. Oysa bu belirtiler ani ve belirgin şekilde başladıysa, özellikle tek taraflı güç kaybı veya konuşma bozukluğu eşlik ediyorsa acil değerlendirme gerekir.

Uzun dönem veriler de COVID-19 sonrasında nörolojik risklerin bir süre devam edebileceğini düşündürmektedir. Nature Medicine’de yayımlanan geniş kapsamlı bir çalışmada, COVID-19’un akut dönemini geçiren kişilerde 12 aylık takipte çeşitli nörolojik sekeller için risk artışı bildirilmiş; bu tabloya iskemik ve hemorajik inme de dahil edilmiştir. [7]

Koronavirüs Sonrası İnme Nasıl Gelişebilir?

İnmenin en sık görülen tipi, beynin bir damarının pıhtı veya başka bir parçacıkla tıkanması sonucu oluşan iskemik inmedir. Damar tıkandığında beynin o bölgesine yeterli oksijen ve besin ulaşamaz. Tıkanıklık kısa sürede açılmazsa etkilenen beyin hücreleri işlevini kaybedebilir ve kalıcı hasar riski doğabilir. [4]

COVID-19 sırasında ve sonrasında üzerinde en çok durulan mekanizmalardan biri pıhtılaşma eğilimidir. ABD Ulusal Kalp, Akciğer ve Kan Enstitüsü, SARS-CoV-2 enfeksiyonunun yol açtığı yüksek iltihabi yanıtın anormal pıhtılaşmayı tetikleyebileceğini ve bu pıhtılaşmanın organ hasarı, kalp krizi ve inme gibi sonuçlarla ilişkili olabileceğini belirtmektedir. [3]

Pıhtılaşma tek başına açıklayıcı değildir. Damar iç yüzeyindeki hasar, bağışıklık sisteminin aşırı yanıtı, uzun süre hareketsiz kalma, oksijen düşüklüğü, kalp ritim bozuklukları ve var olan damar hastalıkları da sürece katkı sağlayabilir. Bu nedenle risk, özellikle ek hastalığı olan veya COVID-19’u ağır geçiren kişilerde daha dikkatli değerlendirilmelidir.

Büyük ölçekli bir Nature Medicine çalışması, COVID-19’un ilk 30 gününü atlatan kişilerde sonraki 12 ay içinde inme için tehlike oranını 1,52 olarak bildirmiştir. Aynı çalışmada geçici iskemik atak için de risk artışı gösterilmiştir. Bu sayı, herkesin aynı riski taşıdığı anlamına gelmez; ancak COVID-19 sonrası damar sağlığının hafife alınmaması gerektiğini destekler. [6]

İnme ve Beyin Kanaması Aynı Şey midir?

Halk arasında “inme” denildiğinde çoğu zaman tek bir hastalık düşünülür, fakat tıbbi olarak iki ana tablo vardır. Birincisi damar tıkanıklığına bağlı iskemik inmedir. İkincisi ise damarın yırtılmasıyla gelişen hemorajik inmedir; bu durum günlük dilde beyin kanaması olarak da anlatılır. Her iki durumda da beyin dokusu etkilenir ve zaman kritik öneme sahiptir. [4]

İskemik inmede sorun kanın beyin dokusuna ulaşamamasıdır. Bu durum pıhtı, damar darlığı, kalpten gelen pıhtı parçaları veya damar iç yüzeyindeki plaklar nedeniyle oluşabilir. Hemorajik inmede ise beyin içinde ya da beyin zarları çevresinde kanama vardır. Kanamanın oluşturduğu basınç beyin dokusuna zarar verebilir. [4]

Belirtiler çoğu zaman birbirine benzeyebilir. Yüzde çarpılma, konuşma bozukluğu, kol veya bacakta güçsüzlük, görme kaybı, denge bozukluğu ve bilinç değişikliği iki tabloda da görülebilir. Ani ve çok şiddetli baş ağrısı, bulantı, kusma ve bilinç bulanıklığı özellikle kanama açısından daha dikkat çekici olabilir; fakat dışarıdan bakarak kesin ayrım yapmak mümkün değildir. [5]

Bu yüzden evde “tıkanıklık mı, kanama mı?” diye ayırmaya çalışmak doğru değildir. Doğru yaklaşım, belirti başladığı anda zamanı not etmek ve 112 Acil Çağrı Merkezi üzerinden profesyonel yardım istemektir. İnme şüphesinde kişinin kendi aracıyla uzun yola çıkarılması veya belirtilerin geçmesi için beklenmesi zaman kaybına neden olabilir.

Koronavirüs Sonrası İnme Belirtileri Nelerdir?

Koronavirüs sonrası inme belirtileri genellikle ani başlar. Kişi birkaç dakika önce normal konuşurken bir anda kelimeleri karıştırabilir, yüzünün bir tarafı düşebilir, bir kolunu kaldıramayabilir veya dengesini kaybedebilir. Ani başlangıç bu belirtileri sıradan yorgunluk, uykusuzluk veya stres kaynaklı yakınmalardan ayıran en önemli işaretlerden biridir. [5]

Dikkat edilmesi gereken başlıca belirtiler şunlardır: yüzde bir tarafa doğru kayma, kol veya bacakta tek taraflı güçsüzlük, uyuşma, konuşma bozukluğu, konuşulanları anlamakta güçlük, ani görme kaybı veya çift görme, yürürken savrulma, ani baş dönmesi, bilinç bulanıklığı, nöbet, yeni başlayan çok şiddetli baş ağrısı, bulantı ve kusma. [5]

Bu belirtilerden biri bile ani başladıysa, özellikle COVID-19 sonrası dönemde daha dikkatli olunmalıdır. Belirtinin birkaç dakika içinde azalması da güvenli olduğu anlamına gelmez. Kısa süreli belirtiler geçici iskemik atakla ilişkili olabilir ve bu tablo daha büyük bir inmenin habercisi sayılabilir. [4]

Posterior dolaşım adı verilen beynin arka bölümünü ilgilendiren inmelerde baş dönmesi, denge kaybı, çift görme, bulantı, kusma ve konuşma bozukluğu ön plana çıkabilir. Bu tip belirtiler bazen iç kulak sorunu sanılabilir. Ancak ani başladıysa, yürüyememe, tek taraflı güçsüzlük, görme değişikliği veya bilinç bulanıklığı eşlik ediyorsa acildir. [10]

Belirti ve Doğru Tepki Tablosu

Aşağıdaki tablo, koronavirüs sonrası dönemde görülebilecek bazı acil uyarı işaretlerini sade biçimde özetler. Tablo tanı koymaz; yalnızca hangi durumda gecikmeden tıbbi yardım gerektiğini gösterir.

Belirti	Neden ciddiye alınmalı?	Doğru yaklaşım
Yüzde kayma veya ağız köşesinde düşme	Beynin hareket kontrol alanlarını etkileyen inme belirtisi olabilir.	Belirti ani başladıysa 112 aranmalı.
Tek kolda veya tek bacakta güçsüzlük	Damar tıkanıklığı veya kanama sonucu tek taraflı etkilenme görülebilir.	Kişi yürütülmeye zorlanmamalı, acil yardım istenmeli.
Konuşmanın bozulması veya kelime bulamama	Dil ve konuşma merkezleri etkilenmiş olabilir.	Belirti geçse bile acil değerlendirme gerekli.
Ani görme kaybı, çift görme, denge kaybı	Arka dolaşım inmelerinde bu bulgular ön planda olabilir.	Baş dönmesi diye beklenmemeli.
Ani ve çok şiddetli baş ağrısı	Özellikle bulantı, kusma veya bilinç değişikliğiyle birlikte kanama açısından uyarıcıdır.	Vakit kaybetmeden acile başvurulmalı.

Ani Baş Ağrısı Ne Zaman Acildir?

Baş ağrısı COVID-19 sırasında veya sonrasında sık bildirilen yakınmalardan biridir. Ancak her baş ağrısı aynı anlamı taşımaz. Daha önce yaşanan baş ağrılarına benzemeyen, “hayatımın en şiddetli ağrısı” diye tarif edilen, aniden başlayan veya saniyeler dakikalar içinde zirveye çıkan ağrı acil kabul edilmelidir. Bu tabloya bulantı, kusma, ensede sertlik, bilinç bulanıklığı, nöbet, görme bozukluğu veya güç kaybı eşlik ediyorsa beklemek doğru değildir. [5]

Koronavirüs sonrası dönemde yeni ve şiddetli baş ağrısının nedeni basit bir gerilim tipi ağrı da olabilir, migren de olabilir, tansiyon yüksekliği de olabilir. Fakat kişinin bunu evde kesin olarak ayırt etmesi mümkün değildir. Özellikle pıhtılaşma riski olan, kan sulandırıcı kullanan, yüksek tansiyonu bulunan veya daha önce damar hastalığı yaşamış kişilerde acil değerlendirme daha da önemlidir. [9]

Baş ağrısı ile birlikte konuşma bozukluğu, yüzde çarpılma, kol güçsüzlüğü, dengesizlik veya görme kaybı varsa bu artık yalnızca baş ağrısı olarak görülmemelidir. Belirti kısa sürse bile bir sağlık kuruluşunda değerlendirilmelidir. Geçici yakınmalar bazen yaklaşan ciddi bir damar olayının erken işareti olabilir. [4]

Konuşma Bozukluğu ve Yüzde Çarpılma Neyi Gösterir?

Konuşma bozukluğu, inme belirtileri içinde en kolay fark edilebilen bulgulardan biridir. Kişi kelimeleri doğru çıkaramayabilir, cümle kurmakta zorlanabilir, söylenenleri anlamayabilir veya anlamsız kelimeler kullanabilir. Bu durum yorgunluk, heyecan veya moral bozukluğu gibi yorumlanmamalıdır; ani başladıysa acil değerlendirme gerektirir. [5]

Yüzde çarpılma da benzer şekilde önemli bir uyarıdır. Kişiden gülümsemesi istendiğinde ağzın bir köşesi aşağıda kalıyorsa, yüzün bir tarafı hareket etmiyorsa veya göz kapağı belirgin düşüyorsa inme akla gelmelidir. Bu belirtiye kol güçsüzlüğü veya konuşma bozukluğu eşlik ediyorsa zaman kaybetmeden 112 aranmalıdır. [10]

Bazı kişiler bu belirtileri “yüz felci” diye düşünerek bekleme eğilimine girebilir. Yüz felci farklı nedenlerle de oluşabilir, fakat başlangıç anında bunu güvenli biçimde ayırmak mümkün değildir. Özellikle COVID-19 sonrası dönemde ani yüz asimetrisi, tek taraflı güçsüzlük veya konuşma değişikliği acil tıbbi değerlendirme gerektirir.

Baş Dönmesi, Denge Kaybı ve Görme Bozukluğu

Baş dönmesi tek başına her zaman inme anlamına gelmez. İç kulak sorunları, tansiyon düşüklüğü, sıvı kaybı, ilaçlar veya uzun süreli hastalık sonrası güçsüzlük de baş dönmesi yapabilir. Ancak ani başlayan, yürümeyi bozan, kişinin ayakta durmasını engelleyen veya çift görme, konuşma bozukluğu, uyuşma, güçsüzlük ve bilinç bulanıklığı ile birlikte olan baş dönmesi daha ciddi değerlendirilmelidir. [10]

Görme bozukluğu da dikkat edilmesi gereken bir bulgudur. Bir gözde veya iki gözde ani görme kaybı, görme alanının bir kısmının kaybolması, çift görme ya da görüntünün kayması beyin damarlarıyla ilişkili olabilir. Bu belirtilerin “ekrana çok baktım” veya “uykusuz kaldım” denilerek ertelenmesi hatalıdır. Ani başlangıç varsa acil yaklaşım gerekir. [5]

Koronavirüs sonrası inme belirtileri bazen klasik yüz-kol-konuşma üçlüsüyle başlamaz. Özellikle beynin arka dolaşımını ilgilendiren durumlarda denge, görme ve koordinasyon bulguları öne çıkabilir. Bu nedenle şiddetli baş dönmesi ve denge kaybı tek başına hafife alınmamalı; yanında başka nörolojik belirti olup olmadığı dikkatle sorgulanmalıdır. [10]

COVID-19 Sonrası Kimler Daha Dikkatli Olmalı?

İnme riski tek bir nedene bağlı değildir. Yaş, tansiyon, diyabet, kolesterol yüksekliği, kalp ritim bozukluğu, damar sertliği, sigara, hareketsizlik, obezite ve aile öyküsü gibi birçok faktör birlikte değerlendirilir. CDC, kalp hastalığı ve diyabet gibi durumların inme riskini artırabileceğini; yüksek tansiyonun özellikle önemli bir risk faktörü olduğunu belirtmektedir. [9]

COVID-19’u ağır geçirenler, hastanede yatanlar, uzun süre hareketsiz kalanlar, oksijen desteği alanlar, yoğun bakımda izlenenler veya pıhtılaşma ile ilgili sorun yaşayanlar iyileşme döneminde daha dikkatli olmalıdır. Bununla birlikte COVID-19’u hafif geçirenlerde de uzun dönem belirtiler görülebilir; bu yüzden yalnızca hastalığın ağır geçirilmiş olması takip için tek ölçüt değildir. [1]

İleri yaş, damar hastalığı öyküsü, daha önce inme veya geçici iskemik atak geçirmiş olmak, kalp ritim bozukluğu, kontrolsüz hipertansiyon, diyabet ve sigara kullanımı gibi durumlar varsa koronavirüs sonrası nörolojik belirtiler daha ciddiye alınmalıdır. Bu kişilerde düzenli hekim kontrollerinin aksatılmaması ve mevcut ilaçların rastgele bırakılmaması önemlidir. [9]

Kan sulandırıcı kullanan kişilerin ayrı bir dikkat göstermesi gerekir. Bu ilaçlar bazı hastalarda pıhtı riskini azaltmak için verilse de, yanlış doz veya bilinçsiz kullanım kanama riskini artırabilir. Bu nedenle COVID-19 sonrası “pıhtı olmasın” düşüncesiyle reçetesiz ilaç başlamak veya mevcut ilacı kendi kararıyla kesmek güvenli değildir.

Koronavirüsü Atlattım, Tehlike Bitti mi?

COVID-19’un ateş, öksürük ve halsizlik gibi akut belirtileri düzeldikten sonra kişi kendini iyileşmiş hissedebilir. Çoğu insan gerçekten günlük yaşamına döner. Ancak bazı kişilerde haftalar veya aylar içinde devam eden yorgunluk, çarpıntı, nefes darlığı, baş dönmesi, konsantrasyon güçlüğü ve ağrı gibi yakınmalar görülebilir. CDC, Long COVID etkilerinin kalp, akciğer, böbrek, cilt ve beyin dahil birçok sistemi ilgilendirebileceğini bildirmektedir. [1]

Dünya Sağlık Örgütü, post COVID-19 durumunda belirtilerin genellikle enfeksiyon başlangıcından yaklaşık 3 ay sonra ortaya çıkan veya devam eden, en az 2 ay süren ve başka bir tanıyla açıklanamayan yakınmalar şeklinde tanımlandığını belirtmektedir. Bu tanım, her yakınmanın tehlikeli olduğu anlamına gelmez; fakat iyileşme döneminde yeni gelişen belirtilerin takip edilmesi gerektiğini gösterir. [2]

İnme açısından asıl önemli olan belirti biçimidir. Yavaş yavaş artan genel halsizlik başka nedenlerle ilişkili olabilir; fakat ani konuşma bozukluğu, tek taraflı güçsüzlük, yüzde kayma, bilinç değişikliği veya yeni başlayan çok şiddetli baş ağrısı acil uyarıdır. Bu belirtiler COVID-19’dan haftalar sonra ortaya çıksa bile “hastalığı atlattım, olmaz” denilmemelidir.

Bazı kişiler hafif belirtiler yaşayıp kendiliğinden düzeldiği için sağlık kuruluşuna başvurmaz. Bu davranış risklidir. Çünkü geçici iskemik atak belirtileri dakikalar içinde geçebilir, fakat ilerleyen saatler veya günler içinde daha ağır bir inme gelişme olasılığı açısından uyarı kabul edilir. [4]

Evde Takipte Yapılması Gerekenler

Koronavirüs sonrası süreçte evde takip, kişinin kendini dinlemesiyle sınırlı olmamalıdır. Özellikle risk faktörü taşıyan kişiler tansiyon, kan şekeri, kalp ritmiyle ilgili bilinen sorunlar ve genel sağlık kontrollerini aksatmamalıdır. Bu takip bir tedavi yerine geçmez; yalnızca olası değişiklikleri erken fark etmeye yardımcı olur.

Evde en önemli kural, ani nörolojik belirtilerde beklememektir. Kişinin “biraz dinleneyim”, “uyuyayım geçer”, “şekerim düşmüştür” veya “tansiyonum oynamıştır” diyerek saatler kaybetmesi acil tedavi şansını azaltabilir. İnme belirtilerinde zaman, tıbbi kararların en önemli parçasıdır. [5]

Belirti başladığında mümkünse başlangıç saati not edilmelidir. Kişi en son ne zaman normaldi? Konuşma ne zaman bozuldu? Kol güçsüzlüğü ne zaman fark edildi? Bu bilgiler acil ekip ve hekim için değerlidir. Başlangıç zamanının bilinmesi, yapılabilecek işlemlerin değerlendirilmesinde önemli rol oynar.

Acil durum şüphesinde kişiye rastgele yiyecek, içecek veya ilaç verilmemelidir. Bilinci bulanık olan birinin yutması bozulmuş olabilir ve bu durum aspirasyon riskini artırabilir. Kişi güvenli pozisyonda tutulmalı, solunumu ve bilinci gözlenmeli, profesyonel yardım beklenmelidir.

Koronavirüs Sonrası İnme Belirtileri İçin 112 Ne Zaman Aranmalı?

Aşağıdaki durumlardan biri varsa 112 Acil Çağrı Merkezi aranmalıdır. Bu belirtiler tek başına görülse bile ani başladıysa acil kabul edilmelidir.

1. Yüzün bir tarafında kayma, ağız köşesinde düşme veya gülümserken belirgin asimetri.

2. Tek kolda, tek bacakta veya vücudun bir tarafında ani güçsüzlük, uyuşma veya hareket kaybı.

3. Konuşmanın bozulması, kelimelerin karışması, söyleneni anlamama veya anlamsız konuşma.

4. Bir ya da iki gözde ani görme kaybı, çift görme veya görme alanında ani eksilme.

5. Ani başlayan şiddetli baş dönmesi, dengesizlik, yürüyememe veya koordinasyon kaybı.

6. Daha önceki ağrılara benzemeyen ani ve çok şiddetli baş ağrısı, özellikle bulantı, kusma, bilinç değişikliği veya nöbetle birlikteyse.

7. Ani bilinç bulanıklığı, bayılma, nöbet geçirme, davranış değişikliği veya kısa süreli hafıza kaybı.

Bu belirtilerde kişinin yaşı genç olsa bile aciliyet değişmez. COVID-19 döneminde genç hastalarda da damar tıkanıklığı ve inme vakalarının bildirildiği yayınlar bulunmaktadır. JAMA Neurology’deki çalışmada akut beyin damar hastalığı, ağır COVID-19 geçirenlerde daha sık görülmüş ve bazı hastaların tipik solunum yakınmaları olmadan ani nörolojik bulgularla başvurduğu bildirilmiştir. [8]

Riskleri Azaltmak İçin Net ve Güvenli Adımlar

Koronavirüs sonrası inme riskini sıfırlayan bir yöntem yoktur. Ancak damar sağlığını koruyan temel adımlar, genel inme riskini azaltmaya yardımcı olur. Bu adımlar tedavi vaadi değildir; kişinin kendi hekimiyle birlikte sürdüreceği sağlıklı yaşam ve düzenli takip yaklaşımının parçasıdır.

1. Tansiyonunuzu düzenli takip edin ve yüksek tansiyon tanınız varsa kontrollerinizi aksatmayın. Yüksek tansiyon, inme açısından en önemli değiştirilebilir risk faktörlerinden biridir. [9]

2. Diyabetiniz varsa kan şekeri kontrolünü ihmal etmeyin. Diyabet, damar sağlığını etkileyerek inme riskini artırabilir. [9]

3. Sigara kullanıyorsanız bırakmak için profesyonel destek alın. Sigara damar hastalığı riskini artırır ve özellikle başka risk faktörleriyle birleştiğinde tehlike büyür. [9]

4. Uzun süre hareketsiz kalmayın; hekiminizin uygun gördüğü düzeyde düzenli hareket edin. Uzun hastalık ve yatak istirahati sonrası hareket planı kişiye göre belirlenmelidir.

5. Kan sulandırıcı, tansiyon, diyabet veya kalp ilaçlarını kendi kararınızla başlatmayın, kesmeyin ya da doz değiştirmeyin.

6. COVID-19 sonrası yeni başlayan çarpıntı, nefes darlığı, bayılma, göğüs ağrısı veya nörolojik belirti varsa kontrol randevusunu ertelemeyin.

Bu adımlar özellikle risk grubundaki kişiler için önemlidir. Ancak sağlıklı yaşam önerileri, acil belirtiler ortaya çıktığında evde beklemek için gerekçe değildir. İnme belirtisi varsa öncelik acil değerlendirmedir.

Yanlış Bilinenler ve Doğru Yaklaşım

“Gençlerde inme olmaz” düşüncesi yanlıştır. İnme ileri yaşta daha sık görülür, fakat gençlerde de görülebilir. COVID-19 ile ilişkili yayınlarda genç hastalarda da inme vakaları bildirilmiştir. Bu nedenle yaş genç diye ani nörolojik belirtiler hafife alınmamalıdır. [8]

“Belirti geçtiyse sorun kalmamıştır” düşüncesi de yanlıştır. Kısa süreli konuşma bozukluğu, görme kaybı, kol güçsüzlüğü veya yüzde kayma geçici iskemik atakla ilişkili olabilir. Geçici iskemik atak, ileride oluşabilecek daha büyük bir inme açısından uyarı kabul edilir. [4]

“Baş ağrısı COVID sonrası normaldir” ifadesi tek başına güvenli değildir. Evet, COVID-19 sonrası baş ağrısı görülebilir; ancak ani, çok şiddetli, farklı karakterde veya nörolojik belirtilerle birlikte olan baş ağrısı acil değerlendirme gerektirir. [5]

“Kan sulandırıcı alırsam korunurum” düşüncesi tehlikelidir. Kan sulandırıcı ilaçlar yalnızca uygun hastada, uygun dozda ve hekim kontrolünde kullanılmalıdır. Gereksiz veya yanlış kullanım ciddi kanama riskine yol açabilir. COVID-19 sonrası pıhtı korkusuyla reçetesiz ilaç kullanmak güvenli bir yaklaşım değildir.

“Biraz uyusun, düzelir” yaklaşımı da inme şüphesinde risklidir. Bilinç bulanıklığı, konuşma bozukluğu veya güçsüzlük yaşayan kişinin uyutulması belirtilerin izlenmesini zorlaştırabilir. En doğru davranış, belirtilerin başlangıç saatini not etmek ve acil yardım istemektir.

Doktora Giderken Hangi Bilgiler Hazırlanmalı?

Acil başvuruda zaman kaybetmemek için bazı bilgilerin hazır olması yararlıdır. Kişinin COVID-19’u ne zaman geçirdiği, test sonucu veya tanı tarihi, hastalığı hafif mi ağır mı geçirdiği, hastanede yatıp yatmadığı, oksijen desteği alıp almadığı ve şu anda kullandığı ilaçlar hekim için önemlidir.

Ayrıca belirti başlangıç zamanı net şekilde söylenmelidir. “Sabah vardı” yerine “saat 09.20’de konuşması bozuldu” gibi bir bilgi daha değerlidir. Kişi yalnız yaşıyorsa, yakınları en son ne zaman normal görüştüğünü belirtmelidir. Bu bilgi inme değerlendirmesinde kritik olabilir.

Kullanılan ilaçlar, özellikle kan sulandırıcılar, tansiyon ilaçları, diyabet ilaçları ve kalp ritmiyle ilgili ilaçlar mutlaka bildirilmelidir. Daha önce inme, kalp krizi, pıhtı, beyin kanaması, ameliyat, kanama bozukluğu veya ciddi alerji öyküsü varsa sağlık ekibine aktarılmalıdır.

Belirti sırasında çekilen kısa bir video bazen yardımcı olabilir; ancak video çekmek için acil çağrı geciktirilmemelidir. Öncelik her zaman profesyonel yardım istemek ve kişinin güvenliğini sağlamaktır.

Koronavirüs Sonrası İnme Belirtileri Hakkında Kısa Cevaplar

Koronavirüs sonrası her baş ağrısı inme belirtisi değildir. Ancak ani, çok şiddetli, alışılmıştan farklı ve nörolojik belirtilerle birlikte olan baş ağrısı acil kabul edilmelidir. [5]

COVID-19’u hafif geçirmek, uzun dönem belirti riskini tamamen ortadan kaldırmaz. CDC, Long COVID’in bazı kişilerde kalp, akciğer, böbrek, cilt ve beyin dahil birçok sistemi etkileyebileceğini belirtmektedir. [1]

İnme belirtileri birkaç dakika içinde düzelse bile tıbbi değerlendirme gerekir. Çünkü geçici belirtiler, geçici iskemik atak veya başka bir damar sorununun işareti olabilir. [4]

Yüzde kayma, kol güçsüzlüğü ve konuşma bozukluğu inme için en bilinen uyarı üçlüsüdür. Buna denge kaybı ve görme değişiklikleri de eklendiğinde acil başvuru gerekliliği daha da belirginleşir. [10]

Koronavirüs sonrası inme belirtileri söz konusu olduğunda doğru davranış, belirtilerin geçmesini beklemek değil, acil yardım istemektir. Hızlı değerlendirme, olası hasarın azaltılması ve doğru tedavi seçeneklerinin zamanında ele alınması açısından önem taşır. [5]

Genel Değerlendirme

Koronavirüs sonrası dönem, yalnızca öksürüğün veya ateşin geçip geçmediğiyle değerlendirilmemelidir. Hastalığı atlatan kişilerde haftalar ve aylar içinde farklı sistemlere ait yakınmalar görülebilir. Bu yakınmaların büyük bölümü acil olmayabilir; ancak ani başlayan nörolojik değişiklikler farklı değerlendirilmelidir.

Koronavirüs sonrası inme belirtileri içinde en kritik olanlar ani yüz kayması, tek taraflı güçsüzlük, konuşma ve anlama bozukluğu, ani görme kaybı, şiddetli baş dönmesi, denge kaybı, nöbet, bilinç bulanıklığı ve yeni başlayan çok şiddetli baş ağrısıdır. Bu belirtiler ortaya çıktığında evde gözlem süresini uzatmak yerine 112 üzerinden acil yardım istenmelidir.

COVID-19 ile inme arasındaki ilişki herkes için aynı düzeyde değildir. Yaş, ek hastalıklar, hastalığın şiddeti, damar sağlığı ve yaşam tarzı riskin belirlenmesinde rol oynar. Yine de bilimsel veriler, COVID-19 sonrasında damar ve sinir sistemi belirtilerinin dikkate alınması gerektiğini göstermektedir. [6]

En güvenli yaklaşım, risk faktörlerini kontrol altında tutmak, düzenli hekim kontrollerini aksatmamak ve ani nörolojik belirtilerde zaman kaybetmeden acil yardım istemektir. Bu bilgi, gereksiz korku oluşturmak için değil; belirtileri doğru tanımak ve geç kalma riskini azaltmak için önemlidir.

Aileler Koronavirüs Sonrası İnme Belirtilerini Nasıl Fark Eder?

İnme belirtilerini çoğu zaman hastanın kendisi değil, yanında bulunan kişi fark eder. Çünkü konuşması bozulan, bilinci bulanıklaşan veya görmesi değişen kişi durumunun ciddiyetini anlayamayabilir. Bu nedenle COVID-19 geçirmiş bir yakının davranışında ani bir değişiklik görülürse, “dalgınlaştı” veya “yorgun düştü” diye geçiştirilmemelidir.

Aile bireyleri basit gözlemlerle önemli ipuçları yakalayabilir. Kişiden gülümsemesi, iki kolunu aynı anda kaldırması ve kısa bir cümleyi tekrar etmesi istenebilir. Yüzde asimetri, kollardan birinin düşmesi veya konuşmanın anlaşılmaz hale gelmesi acil uyarıdır. Bu tür değerlendirmeler tanı koymaz; yalnızca acil yardım çağırma kararını hızlandırır. [10]

Yaşlı kişilerde veya kronik hastalığı olanlarda belirtiler bazen daha belirsiz olabilir. Ani kafa karışıklığı, yeni başlayan dengesizlik, alışılmadık uyku hali, yemek yerken yutma güçlüğü, sürekli aynı soruyu sorma veya çevreyi tanıyamama da önemsenmelidir. Bu belirtiler enfeksiyon, metabolik sorunlar veya ilaç yan etkileriyle ilişkili olabilir; fakat inme olasılığı dışlanmadan beklenmemelidir.

Yakınların yapacağı en doğru şey, paniği büyütmeden acil sistemi devreye sokmaktır. Kişinin ilaç listesini hazırlamak, COVID-19 tarihini söylemek, belirti başlangıç saatini not etmek ve varsa önceki hastalıklarını bildirmek sağlık ekibine yardımcı olur. Belirti başladıktan sonra hastaya zorla yemek yedirmek, su içirmek veya evde ilaç denemek doğru değildir.

İyileşme Döneminde Normal Yakınma ile Acil Belirti Nasıl Ayrılır?

COVID-19 sonrası yorgunluk, eforla çabuk yorulma, hafif baş ağrısı, uyku düzensizliği ve konsantrasyon güçlüğü bazı kişilerde görülebilir. Bu yakınmalar çoğu zaman dalgalı seyreder ve gün içinde artıp azalabilir. Ancak inme açısından düşündüren belirtiler genellikle ani başlangıçlıdır, kişinin günlük işlevini belirgin bozar ve çoğu zaman vücudun bir tarafını daha fazla etkiler. [1]

Normal kabul edilebilecek toparlanma yakınmaları bile uzun sürüyor, giderek artıyor veya günlük yaşamı belirgin etkiliyorsa hekim kontrolü gerektirir. Dünya Sağlık Örgütü, post COVID-19 belirtilerinin bazı kişilerde aylarca devam edebileceğini ve yaşam kalitesini etkileyebileceğini bildirmektedir. Bu nedenle acil olmayan ama süren yakınmalar da planlı sağlık değerlendirmesine konu edilmelidir. [2]

Acil belirti ayrımında en pratik soru şudur: Bu durum aniden mi başladı ve kişide daha önce olmayan bir nörolojik değişiklik mi yarattı? Cevap evetse, beklemek yerine acil yardım istenmelidir. Cevap hayırsa, yani yakınma yavaş gelişmiş ve acil uyarı işareti yoksa, yine de kişinin kendi hekimiyle görüşmesi uygun olur.

Bu ayrımın amacı kişiyi gereksiz korkutmak değildir. Amaç, acil tablonun kaçırılmasını önlemektir. Çünkü inme şüphesinde doğru zamanda sağlık kuruluşuna ulaşmak, değerlendirme ve tedavi seçeneklerinin güvenli biçimde ele alınması için temel şarttır. [5]

Kaynaklar

• [1] CDC. Long COVID Signs and Symptoms. https://www.cdc.gov/long-covid/signs-symptoms/index.html
• [2] World Health Organization. Post COVID-19 condition (long COVID). https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/post-covid-19-condition-%28long-covid%29
• [3] National Heart, Lung, and Blood Institute. COVID-19 and the Blood. https://www.nhlbi.nih.gov/covid/blood
• [4] National Heart, Lung, and Blood Institute. Stroke – Causes and Risk Factors. https://www.nhlbi.nih.gov/health/stroke/causes
• [5] National Institute of Neurological Disorders and Stroke. Stroke Signs and Symptoms. https://www.ninds.nih.gov/health-information/stroke/signs-and-symptoms
• [6] Xie Y, Xu E, Bowe B, Al-Aly Z. Long-term cardiovascular outcomes of COVID-19. Nature Medicine. 2022. https://www.nature.com/articles/s41591-022-01689-3
• [7] Xu E, Xie Y, Al-Aly Z. Long-term neurologic outcomes of COVID-19. Nature Medicine. 2022. https://www.nature.com/articles/s41591-022-02001-z
• [8] Mao L, Jin H, Wang M, et al. Neurologic Manifestations of Hospitalized Patients With Coronavirus Disease 2019 in Wuhan, China. JAMA Neurology. 2020. https://jamanetwork.com/journals/jamaneurology/fullarticle/2764549
• [9] CDC. Risk Factors for Stroke. https://www.cdc.gov/stroke/risk-factors/index.html
• [10] American Stroke Association. Stroke Symptoms and Warning Signs. https://www.stroke.org/en/about-stroke/stroke-symptoms

Yasal Uyarı ve Sorumluluk Reddi: Bu blogda yer alan tüm içerikler yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır ve yayınlandığı tarihteki mevcut bilimsel verilere dayanarak hazırlanmıştır. Söz konusu bilgiler, profesyonel tıbbi tavsiye, teşhis veya tedavi yerine geçmez. Sağlığınızla ilgili herhangi bir soru, endişe veya ihtiyaç durumunda, lütfen bir doktora ya da yetkin bir sağlık kuruluşuna başvurunuz. Bu blogda sunulan bilgilerin kullanımı tamamen okuyucunun sorumluluğundadır. Blog sahibi, yazarlar veya bağlı kuruluşlar, bu içeriklerin doğruluğu, güncelliği veya eksiksizliği konusunda herhangi bir garanti vermez ve bu bilgilerin kullanımından kaynaklanabilecek doğrudan veya dolaylı herhangi bir zarar veya kayıptan sorumlu tutulamaz. Sağlık durumunuza ilişkin kararlar almadan önce, mutlaka bir sağlık uzmanına danışmanız gerektiğini unutmayınız. Bu blog, tıbbi bir hizmet sunmamakta olup yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır.